O Iraku mówi się i pisze na świecie tylko w jednym kontekście: kiedy wybuchnie bomba na targu, spadnie rakieta na instalacje wojskowe czy zdarzy się inne nieszczęście. Tak jakby światowa opinia publiczna przyzwyczaiła się, że z tego regionu nic dobrego już nie przyjdzie. Do tego realnego ryzyka doszła kolejna fala zachorowań na COVID-19. Mimo zagrożenia Franciszek był bardzo zdeterminowany, żeby do Iraku jednak polecieć, choć wielu, i to do ostatniej chwili, odradzało podróż jako zbyt ryzykowną. – Nie mogę zawieść tych ludzi – powiedział papież i dodał, że to obowiązek wobec męczeństwa chrześcijan w Iraku i w całym regionie. 5 marca 2021 r. o godz. 7.35 naszego czasu Ojciec Święty wsiadł do samolotu i razem ze swoim otoczeniem oraz 74 dziennikarzami – wszyscy zostali wcześniej zaszczepieni – poleciał w 4,5-godzinną podróż do ziemi, w której są korzenie trzech największych monoteistycznych religii. Dodatkowo ziemi mocno zroszonej w ostatnich latach męczeńską krwią chrześcijan. Poleciał jako pielgrzym nadziei i pokoju.

Ziemia męczenników

Przed pielgrzymką zastanawiano się co jest jej głównym celem: wsparcie dla chrześcijan czy dialog międzyreligijny jako narzędzie światowego braterstwa. Obecni na tych terenach od prawie 2 tys. lat, czyli od samego początku, chrześcijanie – niektórzy do dziś mówiący tym samym dialektem aramejskim, co Pan Jezus – gorąco, i to od lat, oczekiwali następcy św. Piotra. W 2000 r., gdy było ich znacznie więcej, mieli nadzieję, że odwiedzi ich św. Jan Paweł II. Papież z Polski bardzo tego pragnął. Niestety, marzenia rozwiał iracki dyktator Saddam Husajn. Po 21 latach to marzenie się spełniło, choć sytuacja w Iraku i całym regionie jest dziś zupełnie inna niż przed dwiema dekadami. Przede wszystkim chrześcijan jest dziś znacznie mniej. Część uciekła przed trwającymi w tym czasie niepokojami, a część, szczególnie z północy, została wypędzona w latach 2014-17, kiedy terroryści z tzw. Państwa Islamskiego opanowali Równinę Niniwy i wypędzili wszystkich wyznawców Chrystusa. Nie można też pominąć tych, którzy stracili życie w zamachach terrorystycznych. Jeden z najtragiczniejszych miał miejsce w katedrze katolickiego Kościoła obrządku syryjskiego w Bagdadzie. Po standardowym powitaniu z władzami było to pierwsze miejsce, do którego udał się papież. Spotkał się tam z setką przedstawicieli duchowieństwa – pielgrzymka odbywała się w ścisłym rygorze sanitarnym i niewielu Irakijczyków mogło zobaczyć Franciszka „na żywo”. Co im powiedział papież? – Chciałbym powrócić teraz do naszych braci i sióstr, którzy zginęli w zamachu terrorystycznym w tej katedrze 10 lat temu i których proces beatyfikacyjny jest w toku. Ich śmierć przypomina nam dobitnie, że podżegania do wojny, postaw nienawiści, przemocy i rozlewu krwi nie da się pogodzić z nauczaniem religii – mówił Franciszek, wskazując drogę obecnym wyznawcom Chrystusa. Zachęcił, aby pamięć o ich ofierze była inspiracją dla wszystkich chrześcijan do „odnawiania naszej ufności w moc krzyża i jego zbawczego orędzia przebaczenia, pojednania i odrodzenia”.

Mądrość krzyża

Pielgrzymka nie była łatwa nie tylko z powodu zagrożeń, ale także – i u papieża było to wyraźnie widoczne – z powodu świadomości małości słów ludzkich wobec cierpienia przeszłego i obecnego, którego doświadczają słuchacze. Cóż tu powiedzieć człowiekowi, który „nosi rany wojny i przemocy, rany widoczne i niewidoczne”, rany przeszłe oraz – niewykluczone i prawdopodobne – rany przyszłe. W takiej sytuacji można dać tylko Chrystusa, który „jest mocą i mądrością Bożą” – przypomniał Franciszek, cytując św. Pawła w pierwszych słowach homilii w Irbilu – która to moc objawia się przez „miłosierdzie i przebaczenie”.

Tylko Bóg może przynieść pokój

Zadanie jest, jak wspomniano, niełatwe. Ba, wielu może się zdawać, że po ludzku niemożliwe do osiągnięcia, że to coś w rodzaju „sprowadzenie nieba na ziemię”. Dlatego papież sporo mówił o cierpliwości. O potrzebie cierpliwego dialogu wspomniał w przemówieniu podczas spotkania z władzami Iraku i duchownymi w Bagdadzie. O cierpliwości, jako jednej z głównych cech miłości, która jest w istocie jedyną formą świadectwa chrześcijańskiego, mówił do katolików podczas Mszy św. w chaldejskiej katedrze św. Józefa w Bagdadzie w drugim dniu wizyty. W niedzielę, w dzień Zmartwychwstania Pana i trzeci dzień wizyty, mówił o tym najbardziej udręczonym wyznawcom Chrystusa z Równiny Niniwy, którzy najwięcej ucierpieli ze strony fundamentalistów z tzw. ISIS: – Droga do pełnego uzdrowienia może być jeszcze długa, ale proszę was, nie zniechęcajcie się. Konieczna jest umiejętność przebaczania, a jednocześnie odwaga do walki. Wiem, że jest to bardzo trudne. Wierzymy jednak, że Bóg może przynieść pokój na tę ziemię.

Budowanie sojuszu

Świat szczególnie uważnie przyglądał się drugiemu dniowi pielgrzymki, który był poświęcony głównie dialogowi międzyreligijnemu. Franciszek rozpoczął go od spotkania z ajatollahem Al-Sistanim w świętym mieście szyitów An-Nadżaf. Tym, czym dla chrześcijan jest Jerozolima, tym dla szyitów jest An-Nadżaf. Spotkanie odbyło się w cztery oczy, oczywiście nie licząc tłumaczy. Jego waga polegała na tym, że papież spotkał się z autorytetem wśród szyitów – drugiego wielkiego odłamu islamu po sunnitach. Powszechnie odczytywano to jako uzupełnienie tego, co przed dwoma laty zdarzyło się w Abu Zabi w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, gdzie Franciszek podpisał dokument o ludzkim braterstwie z autorytetem świata sunnickiego – wielkim imamem kairskiego Al-Azharu Ahmedem al-Tayyebem. Tym razem wspólnego dokumentu nie było. Obydwie strony wydały tylko lakoniczne komunikaty, ale na pewno nie było to „spotkanie przy kawie”. Jego znaczenie dla Iraku, regionu i świata odczujemy pewnie w przyszłości.

Wszyscy oczekiwali także papieskich słów wypowiedzianych w Ur – miejscowości, z której wyruszył Abraham i do której odwołują się chrześcijanie, Żydzi oraz muzułmanie. „Wracamy do domu” – mówił Franciszek, jakby nawiązując do Ewangelii dnia w liturgii Kościoła – przypowieści o synu marnotrawnym. Papieskie przemówienie miało cechy budowania sojuszu, „dzwonów z minaretami” – jak się wyraził jeden z obserwatorów, ale nie sojuszu przeciw komuś, co papież jednoznacznie potępił, lecz sojuszu dla czegoś: dla świata bardziej sprawiedliwego, pełnego pokoju, dla świata idealnego. Franciszek nie ukrywał, że to zadanie niełatwe, że „droga jest wyboista”, ale wzorem jest właśnie Abraham, który potrafił mieć nadzieję wbrew wszelkiej nadziei. – W dziejach często dążyliśmy do celów nazbyt doczesnych i każdy z nas podążał na własną rękę, jednak z Bożą pomocą możemy zmienić się na lepsze. To my, dzisiejsza ludzkość, a przede wszystkim my, wyznawcy każdej religii, musimy przekształcić narzędzia nienawiści w narzędzia pokoju – zaznaczył Ojciec Święty. Charakterystyczny, choć mało uwzględniony w przekazach medialnych, był apel Franciszka o wspólny cel misyjny, a mianowicie: – My, potomkowie Abrahama i przedstawiciele różnych religii, czujemy, że mamy przede wszystkim następujące zadanie: dopomóc naszym braciom i siostrom, aby wznieśli spojrzenie i modlitwy ku Niebu.

W Iraku papież kilkakrotnie potępiał nadużywanie i instrumentalizację religii przez terrorystów, bo „religia ze swej natury ma służyć pokojowi i braterstwu”. Po raz kolejny twardo i zdecydowanie potępił również sprzedaż broni: – Niech będzie ograniczone jej rozprzestrzenianie tu i wszędzie! Niech skończą się partykularne interesy – owe zewnętrzne interesy, w których nikogo nie obchodzi ludność lokalna.

Warunki realizacji planu

Do realizacji planu przebaczenia, pojednania i wprowadzenia pokoju potrzeba autentycznej i głębokiej wiary oraz uznania „najgłębszej tożsamości, jaką posiadamy – tożsamości dzieci jedynego Boga i Stwórcy, a także modlitwy: „Spraw, byśmy zrozumieli, że tylko bezzwłoczne wprowadzenie w życie tego planu miłości pozwoli odbudować to miasto i ten kraj i uleczyć serca rozdarte bólem”. Inaczej się nie da.